Nghiên cứu trao đổi

Lịch sử các vương triều độc lập tự chủ của Đại Việt đã chứng minh một quy luật sắt đá: Vương triều nào biết nhìn vào dân, thực tâm chăm lo và bồi dưỡng sức dân, vương triều đó sẽ tạo nên những trang sử hoàng kim rực rỡ nhất. Tiêu biểu cho tư tưởng tiến bộ này chính là thời kỳ thịnh trị của hai triều đại Trần – Lê, nơi triết lý “Khoan thư sức dân” không chỉ dừng lại ở lời răn dạy, mà đã được thực thi và luật hóa thành những định chế pháp lý trường tồn.

Tác giả Quách Tuấn Vinh

Ý nghĩa lịch sử vĩ đại của Luật Hồng Đức đối với việc bồi dưỡng sức dân
Vì sao bộ luật Hồng Đức lại được đánh giá là đỉnh cao pháp trị trong lịch sử phong kiến Việt Nam? Ý nghĩa sâu sắc nhất của bộ luật này không nằm ở sự nghiêm minh của hình phạt, mà chính là ở tinh thần lấy dân làm gốc để bảo vệ sức dân:

• Bảo vệ dân nghèo trước sự sách nhiễu của cường hào, quan lại: Luật Hồng Đức quy định cực kỳ nghiêm khắc đối với tệ nạn tham nhũng, hà hiếp dân lành của quan lại địa phương. Việc thu thuế vượt mức, bắt phu dịch bừa bãi ngoài quy định của triều đình đều bị khép vào tội nặng. Điều này giúp ngăn chặn sự đục khoét từ bên trong, giữ cho nguồn lực của nhân dân không bị vắt kiệt.

• Bảo vệ tư hữu ruộng đất và chấn hưng nông nghiệp: Thông qua phép quân điền, luật pháp triều Lê bảo đảm cho mọi người dân, từ hạng đinh nghèo nhất đến người cô quả, đều có ruộng đất để cày cấy. Luật nghiêm cấm việc tranh đoạt, bao chiếm ruộng đất công, coi nông nghiệp là cái gốc của sự ổn định quốc gia.

• Đề cao tính nhân đạo và bảo vệ quyền lợi của các đối tượng yếu thế: Một điểm sáng rực rỡ mang tính nhân văn sâu sắc của Luật Hồng Đức chính là việc dành nhiều điều khoản để bảo vệ người già, trẻ em, người tàn tật và đặc biệt là phụ nữ (quyền thừa kế tài sản, quyền ly hôn khi chồng bỏ bê).

Đặt trong bối cảnh xã hội phong kiến chịu ảnh hưởng nặng nề của tư tưởng Nho giáo "trọng nam khinh nữ", những quy định này của Luật Hồng Đức thực sự là một cuộc cách mạng pháp lý. Nó chứng minh rằng pháp luật triều Lê không phải là công cụ thống trị lạnh lùng, mà là tấm khiên che chở cho cuộc sống của muôn dân.

Khi đời sống của người dân được bảo đảm bằng luật pháp nghiêm minh, lòng dân sẽ yên, gốc nước sẽ vững. Đó chính là cội nguồn giúp triều Lê Sơ bảo vệ toàn vẹn bờ cõi, phát triển kinh tế rực rỡ và ghi lại một chương sử chói lọi về một Đại Việt hùng cường, thịnh trị.
Khi lòng dân được bao dung, khi sinh kế của người dân – dù là dân bản xứ hay dân ngụ cư – được bảo đảm bằng luật pháp nghiêm minh, lòng dân sẽ yên, gốc nước mới vững. Tư tưởng "khoan thư sức dân" của Hưng Đạo Đại Vương triều Trần và tấm lòng, trí tuệ của bậc tiền nhân Quách Đình Bảo triều Lê vẫn mãi là dòng chảy tinh hoa soi sáng cho hậu thế.
Một quốc gia chỉ có thể thực sự hùng cường và thịnh trị trường tồn khi mỗi người dân, ở mọi tầng lớp, đều cảm nhận được hơi ấm của sự công bằng, khoan dung và lòng nhân ái. Bài học lập pháp lấy dân làm gốc của cha ông từ thế kỷ XV vẫn mãi là giá trị vô giá soi sáng cho hành trình gìn giữ và dựng xây đất nước hôm nay và mai sau.